उंचनिंच नेणें भगवंत । तिष्ठे भाव भक्ती देखोनियां ॥१॥
दासीपुत्र कण्या विदुराच्या भक्षी । दैत्या घरीं रक्षी प्रल्हादासी ॥२॥चर्म रंगूं लागे रोहिदासा संगीं । कबिराचे मागीं शेले विणी ॥३॥
सजनकसाया विकुं लागे मास । मळा सांवत्यास खुरपूं लागे ॥४॥
नरहरीसोनारा घडु फुंको लागे । चोख्यामेळ्या संगें ढोरें ओढी ॥५॥
नामयाची जनी सवें वेची सेणी । धर्मा घरीं पाणी वाहे झाडी ॥६॥
नाम्यासवें जेवी नव्हे संकोचित । ज्ञानियाची भिंत अंगीं ओढी ॥७॥
अर्जुनाचीं रथी होय हा सारथी । भक्षी पोहे प्रीती सुदाम्याची ॥८॥
गौळियांचे घरीं अंगें गाई वळी । द्वारपाळ बळीद्वारीं जाला ॥९॥
यंकोबाचें ॠण फेडी हृषीकेशी । आंबॠषीचे सोशी गर्भवास ॥१०॥
मिराबाई साठी घेतो विष प्याला । दामाजीचा जाला पाडेवार ॥११॥
घडी माती वाहे गोऱ्या कुंभाराची। हुंडी त्या मेहत्याची अंगें भरी ॥१२॥
पुंडलिकासाठी अझूनि तिष्ठत । तुका म्हणे मात धन्य त्याची ॥१३॥
"उंचनिंच नेणें भगवंत । तिष्ठे भाव भक्ती देखोनियां ॥१॥"
भगवंत उंच-नीच, उच्च-नीच जात-पात मानत नाही.
तो फक्त एक गोष्ट बघतो – भाव (मनातील भक्ती).
जात, वर्ण, पद, श्रीमंती याला महत्त्व नाही.
"दासीपुत्र कण्या विदुराच्या भक्षी । दैत्या घरीं रक्षी प्रल्हादासी ॥२॥"
कृष्णाने दासीपुत्र विदुराच्या घरचं अन्न खाल्लं,
तर विष्णूने राक्षसांच्या घरात जन्मलेल्या भक्त प्रल्हादाचं रक्षण केलं.
"चर्म रंगूं लागे रोहिदासा संगीं । कबिराचे मागीं शेले विणी ॥३॥"
भगवान रोहिदासासोबत (चर्मकार) राहू लागले,
आणि कबीरासोबत जे शेले विणायचं काम करायचे, तेही स्विकारले.
"सजनकसाया विकुं लागे मास । मळा सांवत्यास खुरपूं लागे ॥४॥"
भगवंत सजनकसाया (एक मच्छी विकणारा) याच्याबरोबर मांसविक्री करताना दिसतो,
आणि सांवत्याच्या (शेतकऱ्याच्या) मळ्यात खुरपणी करतो.
"नरहरीसोनारा घडु फुंको लागे । चोख्यामेळ्या संगें ढोरें ओढी ॥५॥"
भगवान नरहरी सोनाराच्या बरोबर सोनं शुद्ध करत,
आणि चोखोबामेळ्याच्या (अस्पृश्य समाजातील संत) बरोबर बैल हाकत असतो.
"नामयाची जनी सवें वेची सेणी । धर्मा घरीं पाणी वाहे झाडी ॥६॥"
संत नामदेवाची आई जनी हिच्याबरोबर वाळवंटात सेणी (फुले) वेचायला जातो,
आणि धर्मा महाजनाच्या घरी पाणी वाहून झाडांना घालतो.
"नाम्यासवें जेवी नव्हे संकोचित । ज्ञानियाची भिंत अंगीं ओढी ॥७॥"
भगवान नामदेवासोबत जेवायला कधी लाजत नाही,
आणि ज्ञानेश्वरांच्या घरातील भिंतीवरही स्वतःची ओळख उमटवतो.
"अर्जुनाचीं रथी होय हा सारथी । भक्षी पोहे प्रीती सुदाम्याची ॥८॥"
श्रीकृष्ण अर्जुनाचा सारथी होतो आणि
गरीब मित्र सुदाम्याचं कोरडं पोहे प्रेमाने खातो.
"गौळियांचे घरीं अंगें गाई वळी । द्वारपाळ बळीद्वारीं जाला ॥९॥"
श्रीकृष्ण गोपाळकृष्ण बनून गाई वळतो,
आणि बलिराजाच्या दरवाजावर द्वारपाल होतो.
"यंकोबाचें ॠण फेडी हृषीकेशी । आंबॠषीचे सोशी गर्भवास ॥१०॥"
यंकोबाचं ऋण फेडण्यासाठी श्रीविष्णू मानवी जन्म घेतो,
आणि अमृताच्या लोभामुळे अंबरिषाच्या घरात गर्भवती होतो (धार्मिक कथा).
"मिराबाई साठी घेतो विषप्याला । दामाजीचा जाला पाडेवार ॥११॥"
मीराबाईसाठी विष प्यायलाही तयार असतो,
आणि दामाजी पंचांगाच्या काळात कर्ज फेडण्यासाठी शेतकाम करतो.
"घडी माती वाहे गोऱ्या कुंभाराची। हुंडी त्या मेहत्याची अंगें भरी ॥१२॥"
गोरा कुंभाराच्या भांड्यांमध्ये स्वतः रमतो,
आणि एका मेहत्याच्या हुंडीची जबाबदारी उचलतो.
"पुंडलिकासाठी अझूनि तिष्ठत । तुका म्हणे मात धन्य त्याची ॥१३॥"
पुंडलिकासाठी अजूनही उभा आहे विठोबा,
तुकाराम म्हणतात, असा भक्त ज्याच्यासाठी देवही उभा राहतो – तो किती महान असेल!
🕊️ भावार्थ / स्पष्टीकरण:
या अभंगात संत तुकाराम महाराज भगवंताच्या समभावपूर्ण भक्तवत्सलतेचा जयघोष करतात.
-
भगवंत जात, वर्ण, पद, प्रतिष्ठा बघत नाहीत — ते फक्त भक्ती पाहतात.
-
विदुराच्या घरचे भक्षण, प्रल्हादास रक्षण, सुदाम्याची प्रेमळ भेट,
कबीर, नामदेव, चोखा, रोहिदास, मीराबाई यांचं वरण,
हे सगळं दाखवतं की भगवंत केवळ "मनाच्या भक्तीला" महत्त्व देतात.
🔑 मुख्य संदेश:
-
ईश्वराला तुमचं भक्तिपूर्ण अंतःकरण हवं असतं, तुमचा वर्ग, जात, रंग नाही.
-
त्यांनी धनाढ्यांपेक्षा गरीब, दलित, कष्टकरी, शुद्ध अंतःकरण असलेल्या भक्तांचीच साथ धरली.
-
पुंडलिकासाठी अजूनही विठोबा उभा आहे, हे सर्वात मोठं उदाहरण.
💡 पूर्ण सारांश:
या अभंगातून तुकाराम महाराज हे सांगतात:
-
भगवंत कोणावरही भेदभाव करत नाही.
-
खरी भक्ती असेल तर देव कुठेही येतो – गरीब, अस्पृश्य, शेतकरी, चरमकार, मच्छी विक्रेता, वस्त्र विणणारे, कुणालाही तो जवळ करतो.
-
जात-धर्म-शुचिता यापेक्षा भावनात्मक भक्ती आणि प्रेम त्याला प्रिय आहे.
✅ शेवटचा संदेश:
"तुका म्हणे मात धन्य त्याची" —
ज्याच्यासाठी देव स्वतः उभा राहतो, त्या भक्ताचं जीवन धन्य आहे.
कोणत्याही टिप्पण्या नाहीत:
टिप्पणी पोस्ट करा