पंचभूतांचा गोंधळ । केला एकेठायीं मेळ ।
लाविला सबळ । अहंकार त्यापाठीं ॥१॥
तेथें काय मी तें माझें । कोण वागवी हें ओझें ।
देहा केवीं रिझे । हें काळाचें भातुकें ॥ध्रु.॥
जीव न देखे मरण । धरी नवी सांडी जीर्ण ।
संचित प्रमाण । भोगा शुभा अशुभासी ॥२॥
इच्छा वाढवी ते वेल । खुंटावा तो खरा बोल ।
तुका म्हणे मोल । झाकलें तें पावेल ॥३॥
❖ शब्दार्थ व भावार्थ:
❖ १. "पंचभूतांचा गोंधळ केला एकेठायीं मेळ"
-
पंचमहाभूत – पृथ्वी, आप, तेज, वायू, आकाश – यांचा एकत्र मेळ म्हणजे आपले शरीर.
-
या शरीरात अहंकाराची (मीपणाची) बीजं रोवली जातात – म्हणूनच आपण "मी" म्हणू लागतो.
❖ "तेथें काय मी तें माझें"
-
मग आपल्याला वाटू लागतं की, "हे मी आहे, हे माझं आहे."
-
पण हा सारा गोंधळ आहे — कारण, आपण फक्त या पंचभौतिक देहाचे धारणकर्ता आहोत, स्वामी नाही.
❖ "काळाचें भातुकें"
-
शरीर हे काळाचं (म्हणजे मृत्यूच्या) अधीन आहे. यावर आपलं नियंत्रण नसतं.
❖ २. "जीव न देखे मरण । धरी नवी सांडी जीर्ण"
-
जीव अमर आहे. तो मरणाला पाहत नाही, कारण मरण म्हणजे फक्त एक देह बदलणं.
-
जसा एखादा जीर्ण झगा टाकून नवीन घातला जातो, तसाच हा देह परिवर्तन आहे.
❖ "संचित प्रमाण । भोगा शुभा अशुभासी"
-
आपल्या पूर्वकृत कर्मांच्या संचितानुसारच हा जीवनप्रवाह चालतो – ते सुखदु:ख, पुण्यापाप भोगावे लागतात.
❖ ३. "इच्छा वाढवी ते वेल । खुंटावा तो खरा बोल"
-
इच्छांचा विस्तार म्हणजे एक वाढती वेल आहे – जितकी वाढेल तितकी गुंतवणूक.
-
आणि त्याचं खुंटवणं (मर्यादित करणं) हाच खरा आत्मविवेक आहे.
❖ "तुका म्हणे मोल । झाकलें तें पावेल"
-
तुकाराम महाराज सांगतात की – खरा मोल (मूल्य) आहे ते अंतर्गत साधनेत.
-
जो अंतर्मुख होतो, झाकलेलं (अलौकिक सत्य) शोधतो, तोच शेवटी ते "पावतो".
🪔 "पंचभूतांतील मीपणा आणि आत्मदर्शनाचा मार्ग"
शरीर हे पंचभौतिक घटकांनी बनलेलं असून, त्यात 'मी' किंवा 'माझं' असा काहीही नसलं तरी आपण त्यालाच आपला आत्मा समजतो. हीच चुकीची समजूत म्हणजे अहंकार. संत तुकाराम महाराज या अभंगात सांगतात की, शरीर हे नाशवंत असून, यावर नियंत्रण नाही. परंतु आत्मा – जो मरणोत्तर टिकतो, तो आपला खरा स्वरूप आहे.
पूर्वजन्मीची संचित कर्मं आपल्या आजच्या जन्मातले सुख-दु:ख ठरवतात. इच्छांची वेल जितकी वाढेल तितकी आपली त्रासदायक गुंतवणूक होईल. त्यामुळे इच्छांचं नियंत्रण आणि अंतर्मुख चिंतन हेच खरे जीवनमूल्य आहे.
❖ निष्कर्ष:
"झाकलें तें पावेल" – ही संताची घोषणा आहे. खरा शोध, खरे समाधान हे बाह्य स्वरूपात नव्हे तर अंतर्मनात दडलेलं आहे. ते शोधण्यासाठी, अहंकार विसरून, आत्मदर्शनाचा मार्ग स्वीकारावा लागेल.
कोणत्याही टिप्पण्या नाहीत:
टिप्पणी पोस्ट करा